رضا شاه

رضا شاه و تاثیرات جنگ جهانی دوم بر ایران

مقدمه

در طی جنگ جهانی اول و پس از آن، نیروهای بریتانیا و روسیه (بعداً شوروی) با وجود اعلام بی طرفی کشور، قطعات بزرگی ایران را اشغال کردند. رضاخان که یک ملی گرای پرشور و یکی از نیروهای تیپ قزاق بود توانسته با یک کودتا نظامی حاکمیت ایران را بدست گیرد و یک دولت مرکزی قوی را ایجاد نمائید. رضاخان یا همان رضا شاه با حمایت انگلیس در فوریه سال 1921 و کودتا، کنترل نظامی تهران را دست گرفت و شاه قاجار که ضعیف شده بود را از قدرت برکنار کرد. او در قدم اول سید ضیاء الدین طباطبایی را نخست وزیر اعلام کرد و خود را وزیر جنگ کابینه او معرفی نمود.

پس از اینکه وی چندین شورش را سرکوب کرد و توانست خود را به عنوان یک فرد لایق برای مدیریت کشور نشان دهد، مجلس او را در سال 1923 با قدرتی که داشت به عنوان نخست وزیری کشور منصوب کرد. پس از مدتی رضا خان توانست با پشتیبانی انگلیس  شورش ملی گرایانه عرب را شکست دهد و مجلس را وادار کند که دوران حکومت قاجاری را پایان یافت اعلام کند و او را به عنوان شاه تعیین نمایند. بالاخره در 13 دسامبر 1925 رضا خان سلسله جدید به نام پهلوی را ایجاد نمود و فرزند خود محمد رضا شاه را به عنوان وارث و ولیعهد خویش معرفی کرد.

اصلاحات رضا شاه

رضا شاه در زمان سلطنت خود اصلاحاتی را برای بازسازی کشور و احیای استقلال سیاسی و اقتصادی آن انجام داد. او برای داشتن یک کشور مدرن با یک ارتش قوی و یکپارچه بسیار تلاش کرد و سعی کرد به جای اینکه کشور توسط چندین گروه مذهبی و قبیله‌ای مختلف اداره شود حکومتی واحد بدون نفوذ خارجی را ایجاد نمائید. البته شخصیت حکومتی وی بسیار بحث برانگیز بود، چون از یک سو او به عنوان عامل برای بازسازی ایران شناخته می شد و از سوی دیگر وی با متوسل شدن به نیروهای نظامی به صورت بی رحمانه از قدرت گرفتن قومیت‌های مختلف جلوگیری می کرد. او با این کار خود مانع توسعه دموکراسی مدرن یا دولت چند حزبی در ایران شد.

در سال 1935، دولت نام کشور را از “پرشیا” به “ایران” تغییر داد. ایران نام تاریخی کشور است که مردم در داخل کشور در طی قرن‌های متوالی از آن نام استفاده می کردند. این نامگذاری باعث شد که نام ایران یک کلمه کاملا فارسی شود چون نام پرشیا در واقع یک اصطلاح یونانی است. پرشیا یا پارسی نام تاریخی یکی از اقوام ایران بود. البته دلیل اصلی این تغییر نام بازگرداندن میراث تاریخی ایران بود. در حالی که رضا شاه با این فعالیت‌های خود ایران را قربانی امپریالیسم کرده بود ولی ایران را از نفوذ دیگر کشورها خارج کرد.

جنگ جهانی دوم

آدوف هیتلر رهبر حزب نازی در کتاب خود به نام Mein Kampf که در سال 1925 منتشر شده است در مورد تبعیض نژادی در کشورهای غیر اروپایی به ویژه عرب‌ها و هندی‌ها نوشت. همچنین او جنبش‌های ضد استعماری تحقیر می کرد و از آنها به عنوان ائتلاف معلولین یاد می کرد که هرگز نمی توانند جزء شرکای واقعی آلمانی‌ها باشند. نازی‌ها در سال 1933 در آلمان به قدرت رسیدن و پس از آن با حمله به لهستان جنگ جهانی دوم را آغاز کردند. در سال 1939 سربازان و دیپلمات‌های آلمانی به امید تضعیف قدرت امپراتوری‌های استعماری انگلیس و فرانسه، تلاش کردن تا بر تحولات استراتژیک و اقتصادی  ایران، هند و خاورمیانه عرب تأثیر بگذارند. در نتیجه آنها سعی کردند در گفتمان‌های عموی خود به نژادپرستی‌های که در خاورمیانه وجود دارد اشاره کنند و بگویند مردمی که دین آنها یهودی نیست در خاورمیانه بی ارزش هستند.

اهداف نازی‌های آلمانی در دراز مدت این بود که اتحاد جماهیر شوروی  و منطقه قفقاز آلمان را اشغال کند و از آنجه به ایران و عراق حمله کند. از این طریق او می توانست راه ترانزیت انگلیس به هند و جماهیر شوروی را قطع کند.

علی رغم اینکه آلمانی‌های نازی ساکنان خاورمیانه را تحقیر می کردند، ولی رضا شاه به سمت آلمانی‌ها متمایل شد. زیرا برخلاف انگلیس و اتحاد جماهیر شوروی هیچ گونه دخالتی در امور داخلی ایران نداشت و خاک ایران را تا کنون اشغال نکرده بود. رضا خان قصد داشت از آلمان مدیریت سیاسی و فناوری صنعتی را بیاموزد. همچنین او می خواست تجارت خود را اتحاد جماهیر شوروی کاهش دهد. از سال 1940 تا سال 1941 تقریبا نیمی از کل واردات ایران از آلمان می آمد و 42 درصد از صادرات ایران نیز به این کشور بود.

جنگ جهانی دوم
هیتلر

تبلیغات نازی‌ها در ایران

آلمان نازی یک رادیو تبلیغاتی برای ایرانیان به نام رادیو ژیزن ایجاد کرد، در این رادیو برنامه‌های با مضامین اسلامگرایی پخش می شد. علت این موضوع این بود که ایده‌های ضد نژاد پرستی و ملی گرایی که نازی‌ها داشتند با عقیده‌های مخاطبان ایرانی سازگار نبود. از جملع مضامینی که در این رادیو پخش می شد این بود که هیتلر شیعه مسیح یا امام دوازدهم است که برای نابودی یهودیان و کمونیست‌ها آمده است. مبارزه هیتلر با مبارزات حضرت محمد (ص) در برابر یهودیان مقایسه می شد. ایجاد قرینه بین مبارزه هیتلر و سوره‌های قران در مورد جنگ‌های پیامبر با قبایل یهودی و قبایل عرب عربستان باعث ایجاد خصومت بین شیعیان ایران با انگلیس و اتحاد جماهیر شوروی می شد.

این چنین اقداماتی توسط نازی‌ها موجب ناراحتی رضا شاده شد. چون او به دنبال یک رژیم سکولار بود و با این کار مردم به سمت دین و مذهب خود کشیده می شدند. او به این اینکه هیتلر خود را مسیح خوانده است، اعتراض کرد.

مهاجرت یهودیان به ایران

یهودیان ایرانی در دوران فرمانروایی رضا پهلوی و بعدا پسرش محمد رضا پهلوی دارای آزادی‌های بیشتری بودند و حقوق آنها در کشور رعایت می شد. آنها نسب به گذشته دارای استقلال نسبی فرهنگی و مذهبی بودند و فرصت‌های اقتصادی و سیاسی آنها در داخل کشور به صورت قابل قبولی افزایش یافته بود. یهودیان همچنین از سیاست داخلی سکولار ایرانی نیز حمایت کردند. دولت ایران به آلمان اطلاع داد که یهودیان ایرانی با سایر شهروندان ایران هیچ تفاوتی ندارند.

حدود 116000 یهودی لهستانی در سال 1942 اجازه خروج از کشور شوروی را بدست آوردند، توانستند به راحتی از طریق ایران به فلسطین یا انگلیس بروند. حتی برخی از این پناهندگان لهستانی که یهودی نیز بودند به ارتش نظامی انگلیس پیوستند. این یهودی‌های لهستانی کسانی بود که در سال 1941 به شوروی گریخته بودند یا در سال 1939 یا 1940 به این کشور تبعید شده بودند. دولت ایران همچنین به رهبران طرفدار دولت عراق که از سوی انگلیس در اواخر ماه مه 1940 برکنار شده بودند مانند وزیر پیشین رشید ال کیلانی و رهبر فلسطین امین الحسینی  اجازه داد از طریق ایران به ایتالیا فرار کنند.

جنگ جهانی دوم و ایران

رضا شاه در آغاز جنگ جهانی دوم اعلام بی طرفی کرد. او از جاه طلبی های شوروی و انگلیس در ایران ترسید و علارغم مزایای روابط اقتصادی که با آلمان داشت ولی به خاطر تفکرات نژادی و ایدوئولوژی که داشت تصمیم گرفت با او همکاری نکند. هیچ کدام از طرفین جنگ به فکر منافع ایران نبودند. پس از اینکه آلمان توانست به صورت چشمگیر  بر اتحادیه جماهیر شوروی در تابستان سال 1941 پیروز شد. هر دو کشور انگلیس و جماهیر شوروی به ترتیب جنوب و شمال ایران را اشغال کردند. آنها به این بهانه دست به اشغالگری زدند که رضا شاه از اخراج اتباع آلمانی امتناع می کرد. اما دلیل اصلی آنها برای این کار نگرانی از حرکت موفقیت آمیز آلمان در جنگ بود.

آنها می ترسیدند که آلمان در قفقاز متوقف نشود و این ادامه بی طرفی ایران مانع انتقال تجهیزات از هند که نیروهای انگلیسی در آنجا وجود دارند به مصر شود و مسیرهای تامین تسلیحات انگلیس برای جماهیر شوروی بسته شود. از دیگر  اهداف متفقین در ایران محافظت از میادین نفتی تحت کنترل انگلیس، رساندن تجهیزات نظامی به اتحاد جماهیر شوروی با استفاده از راه آهن ترانس ایران ( این راه آهن متصل کننده تهران به خلیج فارس و دریای خزر بود) و توقف عملیات اطلاعاتی آلمان در ایران بود.

محمد رضا پهلوی
محمد رضا پهلوی و همسرش فرح

برکناری رضا شاه از سلطنت

در 11 ستامبر سال 1941 فرستنده انگلیس سر ریدر اس. بولارد (Sir Reader S. Bullard) با نخست وزیر ایران محمد علی فروغی دیدار کرد. او در این دیدار خواستار برکناری سریع رضا شاه از سلطنت و  جانشینی پسرش محمد رضا شاه شد، محمد رضا شاه به طرفداری از انگلیس معروف بود. رضا شاه از سلطنت برکنار و به تبعید رفت و پسرش به عنوان شاه ایران تاج گذاری کرد. سرانجام رضا شاه در 26 ژوئیه 1944 در ژوهانسبوگ، آفریقای جنوبی درگذشت.

در ژانویه 1942 پس از به سلطنت رسیدن محمد رضا بین ایران و اتحاد جماهیر شوروی و انگلیس یک معاهده سه جانبه امضاء شد. در این قرارداد متفقین تمامیت ارضی، حاکمیت و استقلال سیاسی ایران را به رسمیت شناختند و همچنین متعهد شدند که از اقتصاد ایران در برابر عواقب جنگ محافظت کنند. از همه مهمتر، آنها متعهد شدند که ظرف شش ماه بعد از پایان جنگ از خاک ایران خارج شوند. در بهار سال 1942 ایران ارتباط خود را با کشورهای عضو متحدین قطع کرد و همه اتباع این کشورها که در ایران اقامت داشتند اخراج کرد.

اعلام جنگ با آلمان

در 9 سپتامبر 1943، ایران علیه آلمان اعلام جنگ کرد. و پس از گذشت مدتی کوتاه یعنی بین 28 نوامبر تا 1 دسامبر 1943، رهبران سه کشور بزرگ جهان در ایران یکدیگر را ملاقات کردند. در این نشست رئیس جمهور آمریکا فرانکلین روزولت، نخست وزیر انگلیس وینستون چرچیل و دبیر کل حزب کمونیست شوروی یوزف استالین حضور داشتند و در مورد استراتژی‌های نظامی علیه آلمان و ژاپن و دوران پس از جنگ جهانی دوم صحبت کردند. آنها همچنین اعلامیه سه قدرت در مورد ایران را امضاء کردند، در این قرارداد اعلام شده بود که در طول جنگ و پس از آن این کشورها به ایران کمک اقتصادی کنند.

دولت‌های متفقین همچنین اظهار داشتند که همه آنها استقلال، حاکمیت و تمامیت ارضی ایران را قبول دارند و تمایل دارند ایران به عنوان یک کشور مستقل در جهان فعالیت کرد. نیروهای نظامی انگلیس و ایالات متحده در ژانویه 1946 از ایران خارج شدند و شوروی نیز در ماه مه 1946 پس از اعمال فشار سازمان ملل از ایران خارج گردید.

سران متفقین
چرچیل، روزولت و استالین

تاثیرات جنگ جهانی دوم بر ایران

جنگ جهانی دوم بر ایران تاثیرات ویرانگر داشت. بی طرفی ایران در این جنگ نادیده گرفت شد و کشور ایران عملا استقلال خود را در برابر نیروهای اشغالگر از دست داد. مقامات انگلیس و اتحاد جماهیر شوروی بر جاده‌های اصلی ایران و را آهن ترانزیت آن مسلط شدند و توانستند با استفاده از این جاده نیروی انسانی و تجهیراتی که برای مقابله در جنگ نیاز داشتند را عبور دهند. در حالی که بخاطر جنگ و خشکسالی بسیاری از زمین‌های کشاورزی محصول نداشتند و بسیاری از اروپایی‌ها به ایران پناه آورده بودند، قحطی گسترش یافت و بسیاری از مردم ایران در همین سال جان خود را بخاطر گرسنگی از دست دادند. در این سالیان بی ثباتی در عرصه سیاسی و اجتماعی رشد کرد و اقتصاد ایران تحت بیشترین فشارها قرار گرفت.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.